دست اندرکاران حوزه دست بافته های هنری از هنر گلیم‌بافی در خطه خراسان می گویند | احیای نقش های اصیل در گلیم های مدرن

به گزارش شهرآرانیوز؛ گلیم، به عنوان یکی از کهن‌ترین دست بافته‌های ایرانی، امروز در نقطه‌ای ایستاده است که بیش از «احیا»، به بازخوانی، توسعه و انطباق با زیست معاصر نیاز دارد. از یک سو، بافندگان و تولیدکنندگان بومی تلاش می‌کنند نقش‌ها و تکنیک‌های اصیل را حفظ کنند و از سوی دیگر، ضرورت پاسخ گویی به سلیقه نسل جدید، بازار‌های تازه و شرایط اقتصادی روز، مسیر تازه‌ای پیش روی این هنر قرار داده است. 

گلیم کلات و به ویژه گلیم پلاس در خطه خراسان و مشهد نمونه‌ای روشن از این روند است؛ هنری ریشه دار که هم در روایت‌های خانوادگی بافندگان و هم در نگاه پژوهشگران فرش دست باف، نه یک میراث رو به فراموشی، بلکه ظرفیتی زنده برای توسعه فرهنگی و اقتصادی به شمار می‌آید.

گفت‌و‌گو با تولیدکننده و بافنده گلیم کلات و دیدگاه‌های پژوهشگر حوزه فرش دست باف، نشان می‌دهد که آینده این هنر بیش از هر چیز در گرو پیوند اصالت با نوآوری و حمایت هدفمند از تولیدکنندگان فعال است.

گلیم بافی در خانواده ما یک شغل خانوادگی است

عاطفه غفوری، تولیدکننده و بافنده گلیم کلات و ساکن مشهد، با اشاره به اینکه قدیمی‌ترین گلیم جهان متعلق به ایران است و قدمتی حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دارد، بیان کرد: اصالت و قدمت گلیم ایرانی به عنوان بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی است. در خانواده ما گلیم بافی یک شغل خانوادگی است. من از کودکی در کنار مادرم و دیگر زنان فامیل با دار قالی و نقش و رنگ بزرگ شدم. این هنر در خانواده مادری و پدری ما، نسل به نسل منتقل شده است.

او درباره ویژگی‌های گلیم کلات افزود: تفاوت گلیم‌های کلات با گلیم‌های قشقایی یا دیگر مناطق، در نقش و ساختار بافت آن هاست. گلیم‌های کلات به دلیل نوع بافتشان اشکال هندسی دارند. هرنقش معنایی ویژه دارد و، چون ما ترک هستیم، نام بیشتر نقوش به زبان ترکی است و معانی طولانی و عمیقی دارند.

ترکیب نقش‌های اصیل قدیمی با نگاه مدرن

این هنرمند که نسل تازه‌ای از طراحی گلیم را شکل داده است، تأکید کرد: من نقش‌های اصیل قدیمی را با نگاه مدرن امروز ترکیب کرده‌ام. طرح‌ها مینیمال‌تر و ساده‌تر شده‌اند تا برای نسل جدید جذاب باشند، اما ریشه نقوش همان طرح‌های اصیل گذشته است. این ترکیب به ما کمک می‌کند تا هم اصالت را حفظ کنیم و هم با سلیقه روز هماهنگ شویم.

او به چالش‌های اقتصادی و انسانی این هنر اشاره کرد و گفت: بانوان مسنی که سال‌ها در این رشته کار کرده‌اند، با وجود حجم بالای کار، دستمزد کافی دریافت نمی‌کنند. متأسفانه درآمد پایین باعث شده نسل جدید علاقه اش را به ادامه دادن این حرفه از دست بدهد. کمبود بافنده ماهر امروز یکی از بزرگ‌ترین مشکلات این حوزه است. غفوری درباره مواد اولیه نیز توضیح داد: پشم موردنیاز را خودم تهیه می‌کنم؛ پشم زنده از گوسفند چیده می‌شود و سپس نخ‌ها رنگرزی می‌شوند.

بیشتر رنگ‌ها گیاهی هستند تا آسیب کمتری به محیط وارد شود. در گذشته همه رنگ‌ها طبیعی بود، اما امروز رنگ‌های شیمیایی هم وارد بازار شده‌اند. مواد اولیه گران‌تر شده، اما خوشبختانه امکانات جدید کار را آسان‌تر کرده است. او درباره فعالیت کارگاهی خود بیان کرد: من با چند بانوی دیگر همکاری می‌کنم. کارگاهم در واقع بخشی از فضای خانه‌ام است که به کارگاه تبدیل کرده‌ام.

یکی از سخت‌ترین بخش‌های کار، پیدا کردن بافنده ماهر و در کنار آن فروش محصولات است. از طرفی صادرات فرش و گلیم بسته شده و این موضوع باعث شده فروش بسیار دشوار شود. چون گلیم محصول لوکسی است، قدرت خرید مردم کاهش یافته است.

او گفت: بازار اصلی این محصولات اکنون گردشگران و کلکسیونر‌ها هستند، هرچند مردم عادی نیز در صورت توان خرید، از این آثار استقبال می‌کنند.

غفوری یادآور شد: گلیم جایگاه جهانی دارد؛ در گذشته بسیاری از اقوام ما از سنین پایین برای تاجران کار می‌کردند و محصولاتشان به خارج از کشور فرستاده می‌شد، اما من هنوز به آن مرحله نرسیده‌ام. با این حال، این هنر ظرفیت جهانی شدن را دارد. او درباره کاربرد و مزایای گلیم گفت: گلیم‌ها فقط برای کف پوش نیستند، بلکه به عنوان دیوارکوب، رومیزی یا شال مبل هم استفاده می‌شوند. چون از پشم طبیعی بافته می‌شوند، خاصیت گرمایی دارند و در گذشته از آن برای درمان رماتیسم و درد‌های استخوانی استفاده می‌کردند. به نظر من، گلیم علاوه بر زیبایی، انرژی مثبتی دارد.

در ادامه حتما بخوانید سهم ۴۷ درصدی بانوان در تولید صنایع‌دستی خراسان رضوی

گلیم پلاس کلات؛ نیازمند «توسعه» است نه «احیا»

عبدا... احراری، پژوهشگر حوزه فرش دست باف، با اشاره به جایگاه گلیم در خراسان رضوی می‌گوید: گلیم، به ویژه گلیم پلاس کلات، یکی از مهم‌ترین بافته‌های بومی شرق کشور است که همچنان به صورت فعال تولید می‌شود و برخلاف تصور رایج، هنری رو به زوال نیست، بلکه نیازمند برنامه ریزی برای همراهی با نیاز‌های معاصر است.

تنوع گلیم‌های خراسان

به گفته وی، در محدوده استان خراسان چند سبک شاخص گلیم وجود دارد. یکی از آن‌ها «گلیم پیچ» است که در مناطق بجنورد، درگز و بخش‌هایی از خراسان شمالی بافته می‌شود. این نوع گلیم از نظر ساختار به قالی نزدیک است؛ نخ‌ها به دور چله پیچیده می‌شوند و گلیم به صورت یک رو بافته می‌شود، به طوری که در پشت آن سرپود‌ها به وضوح دیده می‌شود.

وی ادامه می‌دهد: نوع دیگری از گلیم، متعلق به اقوام بلوچ خراسان است که در مناطقی، چون خواف، تایباد و تربت جام رواج دارد و دارای ویژگی‌های خاص قومی و منطقه‌ای است.

گلیم پلاس؛ شاخص‌ترین بافته منطقه کلات

این پژوهشگر حوزه فرش دست باف، گلیم پلاس را موضوع اصلی بحث می‌داند و توضیح می‌دهد: گلیم پلاس در واقع دارای پود اضافی است. در حالی که گلیم معمولی فقط از تار و پود تشکیل می‌شود و قالی دارای وجه سوم یا پرز است، گلیم پلاس از نظر ضخامت و ساختار، جایگاهی بین این دو دارد. به گفته احراری، محدوده اصلی بافت گلیم پلاس به شهرستان کلات و برخی روستا‌ها و دهستان‌های اطراف مشهد بازمی گردد؛ به ویژه روستا‌هایی که در مسیر جاده کلات قرار دارند.

روستای بلغور یکی از کانون‌های اصلی این نوع بافت به شمار می‌رود و در مجموع، از شهرک‌های اطراف مشهد تا روستا‌های مختلف کلات، گلیم پلاس بافته می‌شود. احراری با اشاره به تنوع ابعاد این گلیم می‌گوید: گلیم پلاس در اندازه‌های مختلفی از پادری و کناره گرفته تا ابعاد یک ونیم در دو و قالیچه‌های شش متری بافته می‌شود و حتی برخی تولیدکنندگان عمده، نمونه‌هایی تا ۲۴ متر و ۴۰ متر نیز تولید کرده‌اند.

به گفته وی، حجم تولید و گردش مالی گلیم پلاس بسیار قابل توجه است و حتی می‌توان گفت گردش مالی آن از بسیاری از انواع دیگر گلیم بیشتر است. یکی از مزیت‌های کاربردی این گلیم، ضخامت بالاتر آن است که باعث می‌شود روی سطوحی مانند سرامیک، لغزندگی کمتری داشته باشد.

نقش تولیدکنندگان عمده در زنجیره تولید

این پژوهشگر تأکید می‌کند: حدود ۷۰ درصد تولید گلیم پلاس به صورت کارفرمایی انجام می‌شود. در این شیوه، مواد اولیه و تجهیزات توسط تولیدکنندگان عمده در اختیار بافندگان روستایی قرار می‌گیرد و پس از اتمام بافت، محصول نهایی جمع آوری می‌شود. به اعتقاد احراری، این مدل تولید یکی از عوامل اصلی پایداری این هنر بوده است.

«احیا» واژه دقیقی نیست

عبدا... احراری معتقد است که به کاربردن واژه «احیا» برای گلیم پلاس نادرست است و می‌گوید: این هنر نه تنها از بین نرفته، بلکه فراگیر شده و روزبه روز بازار‌های جدیدی را تصاحب می‌کند. این روند، بیش از هر چیز، حاصل تلاش تولیدکنندگان بوده است، نه مداخلات دولتی.

وی با اشاره به حضور تولیدکنندگان جوان می‌افزاید: در همین شهر مشهد جوانانی داریم که نمونه‌ای از نسل جدید تولیدکنندگان هستند که با خلاقیت، نوآوری و استفاده از فناوری و دانش روز، در چندین نقطه از کلات و مشهد تولید فعال دارند و حتی برای محاسبه قیمت تمام شده از روش‌های علمی استفاده می‌کنند.

دولت؛ حامی باشد نه مجری

این پژوهشگر حوزه فرش دست باف تصریح می‌کند: تجربه نشان داده هر جا دولت مستقیما وارد تولید شده، نتیجه‌ای جز آسیب نداشته است. نقش دولت باید حمایت از تولیدکنندگان اصلی باشد؛ کسانی که بیشترین سهم را در ایجاد ارزش افزوده دارند و می‌دانند چه محصولی و برای چه بازاری تولید کنند.

به گفته احراری، حمایت واقعی می‌تواند شامل معافیت‌های مالیاتی، ارائه تسهیلات هدفمند به تولیدکنندگان عمده، تسهیل حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی و ایجاد تعاملات بین المللی باشد.

ضرورت مستندسازی و معرفی علمی

وی یکی از خلأ‌های جدی این حوزه را نبود کار‌های پژوهشی و رسانه‌ای می‌داند و می‌گوید: تهیه کتابی جامع درباره انواع بافته‌های گلیمی و پلاس کلات، تولید مستند‌های فاخر و ورود رسانه‌هایی مانند صداوسیما به معرفی این هنر، می‌تواند نقش مهمی در ماندگاری و توسعه آن داشته باشد. احراری تأکید می‌کند: روایت داستان‌ها و قصه‌های مرتبط با نقوش، تکنیک‌های بافت، پیشینه قومی و جغرافیایی گلیم پلاس و معرفی تولیدکنندگان معتبر، به خریداران کمک می‌کند با آگاهی بیشتر وارد بازار شوند.

پرهیز از تکرار اشتباهات گذشته

این پژوهشگر حوزه فرش دست باف می‌گوید: درسال‌های گذشته، به نام توانمندسازی یا محرومیت زدایی، با توزیع نادرست تسهیلات میان بافندگان تک باف، عملا تولید ناتوانی و محرومیت کرده‌ایم. این تسهیلات باید به تولیدکنندگان عمده اختصاص یابد و تبلیغ و ترویج گلیم پلاس به عنوان محور اصلی سیاست گذاری‌ها در نظر گرفته شود.

در ادامه حتما بخوانید روایت فیروزه تراشان مشهد از سنگی که هیچ دورریزی ندارد | فیروزه تراشی؛ سوغات هنری مشهد در بازارهای جهانی

معرفی گلیم‌های خراسان

گلیم کردی خراسان (کرمانجی)

گلیم کردی یا همان کرمانجی بافت جامعه کرد‌های ساکن خراسان است که طرح‌های آن عمدتا هندسی، لوزی، ستاره‌ای، خشتی هستند و به طور معمول ترکیبی از رنگ‌های گرم و قوی مثل قرمز، لاکی، سرمه‌ای، قهوه‌ای، کرم را شامل می‌شود. این نوع گلیم به طور معمول نقوش منظم و تکرارشونده دارد و به واسطه بافت محکم و ضخیم آن مناسب زیرانداز‌های روزمره است.

گلیم ترکمنی خراسان

گلیم ترکمنی خراسان با طرح‌هایی شامل گل‌های تکرارشونده ترکمنی همراه با نظم هندسی، تولید ترکمن‌های ساکن شمال و شمال شرق خراسان است. رنگ غالب این نوع گلیم قرمز تیره، عنابی، قهوه‌ای و مشکی است که همراه با بافتی ظریف‌تر و سبک‌تر از گلیم کردی جلوه‌ای رسمی، منظم و آیینی به کار داده است.

گلیم بلوچی خراسان

گلیم بلوچی خراسان که بافت آن اغلب تخت بافت یا سوزنی ساده است، بافته قوم بلوچ در جنوب و شرق خراسان است که رنگ‌ها بیشتر تیره و خاکی مثل قهوه‌ای، شتری، سرمه‌ای و مشکی است. این گلیم به نقوش نمادین، ذهنی و رازآلوده (پر از نشانه‌های سنتی بلوچ) معروف است که بسیار بادوام، ریزبافت و مناسب کاربرد‌های روزمره است.

گلیم افشاری خراسان

گلیم افشاری خراسان با طرح لوزی‌های کشیده، خطوط شکسته و حاشیه‌های پرکار، تولید خانوار‌های ایل افشار مقیم خراسان است. استفاده از رنگ‌های شادتر و متنوع‌تر از بلوچ‌ها «لاجوردی، قرمز، سبز، نارنجی» ترکیب رنگ و نقش بسیار چشمگیری به این نوع گلیم داده است. استحکام بالای گلیم افشاری خراسان این هنر را مناسب محصولات چندمنظوره مثل خورجین، روکرسی و زیرانداز کرده است.

گلیم‌های روستایی خراسان

این گلیم تولید مناطق روستایی مختلف خراسان است و به طور معمول سبک بافت آن ساده‌تر و نقش‌ها ذهنی باف یا راه راه هستند. رنگ‌ها بسته به نخ محلی آن منطقه از شتری و قهوه‌ای تا قرمز و آبی را شامل می‌شود. این دسته گلیم‌ها به دلیل تنوع بسیار بالایی که دارد هر بافنده امضای بصری خودش را وارد کار می‌کند.